تحلیل جامعه شناختی فوتبال و پدیده تراختور

داود توران

بعد از صعود تیم فوتبال تراختور به لیگ برتر کسی پیش بینی نمی کرد که باریهای این تیم به محلی برای ابراز احساسات و خواسته های تورکهای آذربایجان تبدیل شود. تراختور بعد از 8 سال دوری تورانست به لیگ برتر ایران صعود کند. حال اولین سوالی که اینجا مطرح می شود تیم تراختور از چه جایگاهی در تبریز و اذربایجان قرار داشت که توانسته تا امروز رکورد تماشاگران در ایران را بشکند. 8 سال پیش آیا تیم تراختور باز دارای چنین طرفداران پرشور و بسیار بود. چه شد که در طول این سالها از طرفداران دو تیم پرطرفدار ایران در اذربایجان کم شده و تیم تراختور به عنوان یکی از سمبلهای آذربایجان در آمد. پاسخ به این سوالها نیازمند بررسی موضوع فوتبال و رابطه آن با شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه دارد.

سال هزار و سیصد و هشتاد هنگامی که تیم تراختور از میادین اصلی فوتبال ایران خداحافظی کرد نقطه عطفی در تجمعات حرکت ملی آذربایجان بود. تجمعات سالانه در قلعه بابک بعنوان یکی از مکانهای اعتراض امیز تورکهای اذربایجان خود را نشان می داد. یعنی احساسات و خواسته های آذربایجانیها در قالب مکانهای تاریخی و نوعی بازگشت به خویشتن به معرض ظهور می رسید.

بطور کلی ورزش و خصوصا فوتبال بعنوان موضوعی تفریحی و انسجام روخ ملی در جوامع خود را نشان می دهد. ورزش فوتبال هم بعنوان یکی از پر طرفدارترین ورزشها در دنیای امروزین پذیرفته شده است. در بازی فوتبال که هدف اصلی آن « گل زدن و گل نخوردن» می باشد، توپ بعنوان قدرت و حاکمیت سمبولیزه شده است. کره که بعنوان سمبل کائنات شناخته شده است دایره ای سه بعدی است و این در اسطوره ها نماد کمال و قدرت می باشد.

فوتبال اومروز با اینکه از اسطوره ها جدا شده اما هنوز هم بعنوان قدرت و حاکمیت هستی خود را ادامه می دهد. جان هیوزینگا فیلسوف و مورخ فرهنگی می گوید: بازی برای چیزی مجادله و برای چیزی تمثیل می باشد. بازی با اینکه با رضایت طرفین انجام می شود اما در عین حال بر مبنای قوانین امری استوار بوده و در زمان و مکان مشخصی بوقوع می پیوندد. دارای اهداف، همراه با هیجان و خشونت بوده که با اراده انسانها اجرا می شود. (1)

در فوتبال امروزه خشونت و هیجانی که در بازی هیوزینگا به آن اشاره شده، فقط به عنوان بازی اجرا نشده و دارای موجودیت هویتی فرهنگی و ملی نیز می باشد. بازی در سیاست بعنوان جهت دهی به مردم نیز به کار گرفته می شود.(2)

تعلق به یک خانواده، تیم، گروه سیاسی و ملت شخصیت فرد را در جامعه و نقش آن را در پایگاه اجتماعی نشان می دهد. در جوامع شهری فوتبال هم بعنوان یک تعلق ایفای نقش می کند. موفقیت یک تیم فوتبال برتری طرفداران خود را نیز با قود می آورد. در جوامع شهری تیمهای فوتبال بعنوان دین و مذهب، شعارهای طرفداران هم بعنوان ذکر و ایین، استادیومها هم بعنوان معبد نگریسته می شوند. حتی رنگی که برای یک تیم انتخاب می شود بمانند لباسهای آیینهای قبیله ای مد نظر است.

در معنای جامعه شناختی طرفداران یک تیم هم دارای چنین هویت فرهنگی می باشند. یعنی نوعی جماعت به شمار می آیند. برای یک طرفدار تیم مورد علاقه اش بسان رفراتس دیده شده و موفقیت تیم برای شخص نوعی احساس اعتماد به خود و افتخار می آفریند. یکی از این موارد تعلق شخص به یک مکان و سرزمین می باشد. در تحلیل تئوریک تیم تراختور این موضوع خود را به وضوح نشان می دهد: تراختور با اینکه تیم شهر تبریز است اما نماد شهر تبریز نبوده و الگوی هویت آذربایجانی در ایران می باشد. در مسابقات شهر تهران طرفداران بیشتر تیم تراختور را ترکها و آذربایجانیهای مقیم آنجا تشکیل می دهند. این خود نوعی احساس تعلق به سرزمین مادری را در شهروندان این شهر نشان می دهد.

شعار های که در مسابقات فوتبال بر سر زبانها می آید در پی ایجاد روحیه تیمی می باشد. زبانی که در شعارها به کار می رود مهم است. به عقیده کونیگ زبان یکی از ابزارهای اساسی برای تعین هویت اجتماعی است. هنگام سخن گفتن فرد با تکیه بر خصوصیات اجتماعی، قومی، جنسی و تعلق به یک گروه این عمل را انجام می دهد. (3). وقتی به شعارهای طرفداران تیم تراختور دقت کنیم این خصوصیت به طور بارز خود را نشان می دهد. اکثر شعارهای طرفداران تیم تراختور به زبان ترکی و حول آذربایجان می باشد.

تیم تراختور بعنوان یکی از سمبلهای تعلق به هویت و سرزمین مادری امروز به خواسته جواب می دهد. تورکهای آذربایجانی که حرکت هویت خواهی و ملی خود را در طول 20 سال اخیر در مجراهای متفاوت دنبال کرده اند امروزه تیم تراختور را بعنوان اهرم و یکی از مجراهای فعالیت خود می بینند. با اینکه مسئولین این تیم حتی از ماهیت حرکت هویت خواهی در آذربایجان آگاهی کافی ندارند اما این تیم بعنوان یک چتر فراگیر اهداف و خواسته های حرکت ملی آذربایجان را دنبال کرده و در پی احیای هویت ملی تورکهای اذربایجان می باشد.

البته یکی دیگر از عوامل سوق حرکت ملی آذربایجان به موضوع فوتبال را باید در شرایط موجود سیاسی حاکم بر ایران نیز جستجو کرد. بسته بودن فضای سیاسی ایران و غیر ممکن بودن فعالیت گسترده در این عرصه حرکت ملی را بسوی تیم تراختور سوق داده است. اما نکته ای که در اینجا باید به آن  دقت شود این است که امکان جهت دهی سیاسی دولتمردان در این عرصه هموار می باشد. زیرا همانطور که در بالا ذکر گردید فوتبال بعنوان جهت دهی های سیاسی می تواند آلت دست حاکمان وقت قرار گیرد.

با گفتاری که در بحث جامعه شناختی ورزش فوتبال آورده شد پدیده تیم تراختور را می توان در سه بخش خلاصه نمود:

1- تیم تراختور بعنوان تعلق تورکهای آذربایجان به هویت ملی خود در ایران نقش آفرین است. هویت ملی موضوعی صرفا ناسیونالیستی نمی باشد. تعلق و علاقه فرد به فرهنگ، تاریخ، سرزمین مادری (وطن) و زبان نیز مقولات هویت فرهنگی را تشکیل می دهند. هویت ملی در میان تورکهای آذربایجان دارای دو وجه جداگانه است. یکی هویت ملی در داخل مرزهای آذربایجان دیگری هم هویت ملی در خارج ار مرزهای آذربایجان. در اینجا ویژگیهای هویت ملی نیز تغییر می کند. هویت ملی در داخل مرزهای آذربایجان خود آگاهی اجتماعی آنها را نشان می دهد. در اینجا آذربایجان با آگاهی از هویت ملی خود و شناخت خود در مقابل دیگران ( پرسپولیس، استقلال) قرار دارد. اما خارج از آذربایجان این هویت ملی نوعی احساس حسرت به سرزمین مادری و تاریخی و بازگشت به خویشتن را نشان می دهد.

2- حق حاکمیت و قدرت نمایی نیز یکی دیگر از وجه های رابطه تیم تراختور با آذربایجان می باشد. تورکهای آذربایجان در طول سالیان متمادی با تکیه بر هویت ملی خود از ابراز احساسات و قدرت نمایی دور مانده اند. تیم تراختور و موفقیتهای این تیم برای مردمان این سرزمین نوعی قدرت و حاکمیت را درون جامعه ایران به ارمغان می آورد. فرد آذربایجانی با تعلق خود به تیم تراختور، موفقیتهای او را به حساب خود نوشته و این موفقیت قدرت هرد را در جامعه بالا می برد.

3- انسجام روح ملی در آذربایجان یکی دیگر از ویژگیهای پدیده تیم تراختور می باشد. این تیم با اینکه یکی از تیمهای باشگاهی شهر تبریز هست اما اکنون به یکی از اساسی ترین عامل انسجام روح ملی در آذرباجان تبدبل شده است. مسئولان تراختور هم این تیم را تیم آذربایجان و حتی تیم تمام ترکها در ایران می دانند. انسجام روح ملی تا جایی پیش می رود که در مسابقات شکست هم تیم تراختورمورد تشویق طرفدارانش قرار می گیرد. این نوع رفتار مختص تماشاگران حرفه ای می باشد که دارای چنین روح یکپارچه ای هستند. 

1- HUIZINGA, J. (1995), Homo Ludens/Oyunun Toplumsal İşlevi Üzerine Bir Deneme(1938), (Çev.: Mehmet Ali Kılıçbay), İstanbul: Ayrıntı Yayınları. 

2- Gülin ÖĞÜT EKER . FUTBOLUN DAYANILMAZ ÇEKİCİLİĞİ, BÜYÜLENEN TARAFTAR PORTRESİ, www.turkoloji.hacettepe.edu.tr/uc%20buyuk.doc

3- KÖNİG, Gülay (Ocak 1996), “Kadın, Erkek ve Dil”, Kuram 10, 45-49.