رقص

(I)

 گونتای  گنجآلپ (یوکسل بیراول)

 رقص، بوتون جانلیلارا مخصوص اولان بیر ایچگودوسَل (غریزی) ائحتییاجین گئدریلیشیدیر(برطرف ائدیلمه سیدیر). حتی جانسیزلار بئله رقص ائتمکده دیرلر.یالنیز بیر مطلق حقیقت واردیر: حرکت. حرکتین دیشیندا هر شئی نیسبیدیر. رقص حرکتدیر، لاکین هدفی اولان و بللی ایچ و دیش دیسیپلینه، نیظام- اینتیظاما تابع اولان حرکتدیر. آذربایجانین فیلسوف شاعری حسین جاویدین گؤروشونه گؤره هر شئی؛ میکروکوسموسدان (اَتم و آتومون ایچینده کیلر) توتموش ماکروکوسموسا (اولدوزلار و گزَگَنلر-سیاره لر) قَدَر بوتون وارلیق رقص ائتمکده دیر. حتی جاویده گؤره تانری دا مطلق اولدوغو اوچون حرکت و رقص حالیندادیر. یعنی جاویده گؤره تانرینین مطلقلیگی، ازلی و ابدیلیگی، رقص حالیندا اولماسی اوزوندندیر.  جاوید گؤروشونو بو شکیلده افاده ائدر:

رقص ائتمه ده حتی او گؤرونمز اولو معبود 

رقص ائتمه ده حتی او وجودی - عدم آلود.

 بو سببدن ده جاویده، شمس تبریزه و دیگر موتفککیرلر وعشق متصوفلرینه، حال اهلی اینسانلارا گؤر رقص عبادتین ان بَلیرگین(مشخص) واؤنملی نؤوعلریندن بیریدیر. اینسانلیق تاریخینده اینسانلار اینانچسال (اعتقادی) کیملیکلرینی رقص ائدرَک سَرگیلمیشلر. ادبیات دیلین، موسیقی سَسین و رقص حرکتین یاراتدیغی صنعت نؤوعودور. رقصده سیالییت داها یوکسکدیر. تانری قاتینا یاخینلاشمانین بیر یولو دا رقصدیر. حسین جاوید بو حقیقتی بئله ایفاده ائدیر:

 حتی شو اوفوقلرده سؤنَن قانلی گونش ده  

 هَپ رقص ائدرک غئیب اولویور سئیرائدین ایشته 

هپ رقص ائدییور قانلی گونش، قانلی اوفوقلر 

هپ رقص ائدییور هاله قمر، پنبه شفقلر 

رقص ائتمه ده هپ شعر و دوها، حوسن و لطافت 

رقص ائتمه ده ییلدیزلی فضا، روحی طبیعت

هر فلسفه، هر دین و طریقت، بوتون عادت 

رقص ائتمه ده هپ اولسا خیال، اولسا حقیقت 

هپ رقص ائدییور حزن و سرور، عشق و فلاکت 

هپ رقص ائدییور خئیر ایله شر، علم و جهالت 

رقص ائتمه ده حتی او گؤرونمز اولو معبود 

رقص ائتمه ده حتی او وجودی عدم آلود

گؤروندویو کیمی حسین جاویده گؤره بوتون ذرره لر و کایتات رقص ائتمکده دیر.

 شمس تبریز کامیل اینسا نین روح حاللارینین اوچ تظاهور نؤوعونو عملی تصوفده بؤیله آنلادیر:

 1. موسیقی 2.  رقص 3. شعر

 یئنه ده شمس تبریز، اینسانین کؤتو (پیس) دویغولارا قاپیلماماسی اوچون اونا رقص ائتمه یی، سماع زنلیگی اؤنَریر. کایناتین حرکتی دوغرولتوسوندا رقص ائتمک و دوغانین (طبیعتین) ایچ آهنگدارلیغینا اویوم ساغلاماق. شمس تبریزه گؤره سماع زنلیکله اینسانین ایچ روحسال سونسوزلوغو ایله دیش دوغا سونسوزلوغو اویوملولوک (هماهنگلیک) ایچینه گیرمیش اولور و رقص حالیندا تورلو- تورلو (نؤوع- نؤوع) ایلاهی حقیقتئر گؤرونمه یه باشلاییر. بؤیله جه بدن روحون منطیقینه تابع اولور، اینسان کؤتو و فانی دویغولاردان آرینیر (کاتارسیس) و باقی روح حاللاری ایله وحدت حالینا گلیر. وجود روحون قوتساللیقلارینا قوووشور و اینسانین بوتون ذرره لری مطلق اولانلا اؤزدئشلشمه تلاشینا گیریر.اؤلوملو اولان ماددیلیک و بدنسَللیک، اؤلومسوز و ازلی اولان روحون قارشیسیندا تسلیم اولور. 

حقا کی همین وجود بیردیر 

 بیر ذاتا وجود منحصیردیر "(فضولی)

 شمس تبریزگؤره اینسانی طراوتلی قیلان، باشقاسی ایله صمیمی ائدن و اینسانین بئیین قاپاقلارینی بوتون بیلگیلر آچیق توتان هم ده رقصدیر.

 گونئی آذربایجانین 19- جو عصر اهلی حق متصوویفی اولان بویوک شاعر ابولقاسیم نباتییه گؤره موغاملارین باغریندان یوغرولوب یاپیلان رقصلر سئوگی و ذؤوق دولو حیاتین اساسینی تشکیل ائدر. نباتی "رقص" ردیفلی شعرینده رقصین فلسفه سینی آنلادیر و سون بئیتلرینده بئله سؤیله ییر: 

"صوتی نئی و نایدن عالم اولور پر صدا

 ناله دفدن گلیب مطریبی خوشخوانه رقص 

 ائتسه نباتی اگر شؤوق ایله بیر جورعه نوش 

"شور" و "نوا" دان سالیر عرصه دئورانه رقص"

بو شعرده کی "شور" و "نوا" سؤزلریندن مقصد عینی آدلا مؤوجود اولان موغاملارا ایشاره دیر.

 رقص ائدن اینسانین بوتون حوجره لری درین بیر ذؤوق و موتلولوق ایچریسینه گیرَر. موتلو اینسانین بیلگی قازانماسی اوچون روح حاللاری و پسیکولوژیک (روانی) یاپیسی (ساختاری) داها مهییا دورومدا اولور. قلبین و بصیرتین گؤزلری آچیلیر. 

 گئرچکدن د رقص حالیندا اولمایان دوشونجه و تخیل دورغون و اؤلگوندور. اینسان خیالینین آرد- آردا ده ییشمه سی دویغولارین رقص حالیندا اولماسی سببیله دیر.دیالئکتیک، تئفئککورون تعریفیدیر و دیالئکتیک حرکت دئمکدیر. غایه سی و هدفی بللی اولان حرکتدیر. هدفی بللی اولان حرکت رقصدیر. هدف، عشق منزیللرینی آشاراق قوتلو و موتلو اولانا اولاشماقدیر. مؤولویلیکده  عشق 7 منزیلدن عبارتدیر.عطار طرفیندن سیستئماتیزه ائدیلن 7 عشق منزیلی فلسفه سینه شمس و مؤولانا طرفیندن بیر ده رقصین سماع زنلیک مرحله سی آرتیریلار. مؤولانا، سماع زنلیکله تمیزله نَرَک بو 7 عشق منزیلینین یاشاناراق آشیلماسینی مومکون سایمیشدیر. سماع واسیطه سیله گیدیلمه سی میسر اولان بو آشامالار بونلاردیر: 

 1. طلب . یولون و حرکتین باشلانغیجی اولان طلب مرحله سینده اینسان روحی- ایلاهی ائحتییاجلاردان یوخسون و بوش اولان خسته کؤنلونو و عقلینی روحانییاتا طلبده بولوناراق گئدرمه تلاشینا گیرَر: 

ائی خسته کؤنول دردینه درمان طلب ائیله 

گر جان دیلر ایسَن یئری جانان طلب ائیله 

ائی بولبولی قودسی نه گیریفتاری قفسسَن 

سیندیر قفسی تازه گولیستان طلب ائیله

ارکانسیز اولانلارلا رفیق اولما نسیمی

یول اهلینی گؤزله ادب- ارکان طلب ائیله  

 2. عشق. بو آشامادا یارادیلانی یارادان اوچون سئومه ضرورتی عیان اولور. اینسان و دوغا سئوگیسینی ایچرَن بو آشاما آتشین ائحتیراصلارلا ایچ ایچه دیر. اولو بیر یولون مجنونلوغودور بو آشاما. 

وادی وحدت حقیقتده مقام عشقدیر 

کیم مشخص اولماز اول وادیده سولطاندان گدا" (فضولی)  

 و یا

عشق تا کؤکسومده طوغیان ائیله ییر 

بیر دنیز تک کؤنلوم عصیان ائیله ییر (عطار.ترجمه گ.ج)

 3. معریفت. قلبین ایچ شعور آخیشیدیر. یالنیز زکا و بئیینله دئگیل، هم ده قلبین گوجو، قلبین گؤزو ایله دویغوسال آلقیلامانی(ایدراک ائتمه پروسئسینی) ایچینه آلار. معریفت، اخلاق سوزگه جیندن کچیریلمیش بیلگیلردیر. ویجدانلا اؤزدئشله شن، عرفانی دویغولارلا ائستئتیزه ائدیلمیش (گؤزللشدیریلمیش) بیلگیلر. 

ائی اؤزوندن بیخبر غافیل اویان 

حاققا گل کی حاق دئگیل باطیل اویان 

اولما فانی عالمه مایل اویان 

معریفتدن نَسنه قیل حاصیل اویان (نسیمی)

 4. ایستیغنا (دویوم). دونیا بیلگیلئریندن و ذؤوقدن دویوش آشاماسیدیر: 

ائی قیلان شئیدا منی مندن بو ایستیغنا ندیر 

نیشه قیلمازسین کی احوالی دیلی شئیدا ندیر 

گول تمنناسیندا دئرلر بولبولون غوغالارین 

چون گولو گؤردوکده دینمز بیلمزم غوغا ندیر (فضولی) 

 ویا 

وصلیدن چون عاشیقی مستغنی ائیلر بیر وصال 

عاشیقه معشوقه دن هر دم بو ایستیغنا ندیر (فضولی) 

5. حئیرت . حئیرت، خالیقله خلقین آراسینداکی فرقین شاشقین روح حالی ایله سئزیلیشیدیر (تشخیص ائدیلیشیدیر)

خلق اولدو بو بحری حئیرته غرق

تا خلقدن اولا خالیقه فرق (فضولی)

 حئیرتین بیر ایشیق، بیر ده قارانلیق طرفی وار. اؤنجه کی منزیللره واریب، او منزیللرین ایچَریگینی آنلامایان یولچو حئیرتین ظولمت طرفینه دوشر:

یول آزارسان ظولمتی حئیرتده ائی دیل واقیف اول 

زینهار اول کویه گیتمه آهی آتشبارسیز (فضولی) 

 6. وحدت وجود (تؤوحید). ایکیلیگین و شیرکین اورتادان قالدیریلیشی و بیر اولانین و یالنیز بیر اولانین ایدراک ائدیلیشی. هر ذرره نین بطنیندکی سیرلی و مطلق اولان وارلیق، گؤروننلرین آرخاسینداکی قلبین گؤزو ایله درک ائدیلمه سی مومکون اولانین شعورونا وارما. بوتون ویران اولان و اولا بیلجکلرین ایچیند بیر عافییت کونجو وار. 

بیز جهان معموره سین معنیده ویران بیلمیشیز

عافییت کونجون بو ویران ایچره پونهان بیلمیشیز(فضولی) 

 ویا 

هر ریشته کی حق عیان ائدیبدیر 

سر ریشته سینی نیهان ائدیبدیر(فضولی) 

 ویا 

ذرره نین اوره یی یاریلسا اگر 

ذرره نین بطنینده گونش گؤرونر (هاتف اصفهانی. ترجمه:گ.ج) 

 ویا 

شیرکی آرادان گؤتوردو وحت 

وحدتدن آچیلدی بابی رحمت  

اشیا ایکیلیکدن اولدو خالی 

باری احد اولدو لایزالی (نسیمی) 

 7. فنا فی آلله وبقا بآلله . بوتون کؤتو دویغولارین فنایا اوغراییب و قالارغی دویغولارین اینسانین روحونو سارماسی. اینسانین تانری قاتیندا وار اولوشو: 

راهی عشق ایچره منه آنجاق فنا مقصود ایدی 

شکر کیم مقصوده یئتدیم اینتیظاریم قالمادی (فضولی)

 ویا 

گر وار ایسه معریفت مذاقی 

فانی سنه بس دلیلی باقی (فضولی)

 

 مؤولویلیک باخیشیندا بو معنا مولکونه رقصله، سماعزنلیکله وارماق مومکونموش.

 بوتون گزَگنلرین و اولدوزلارین ایچریلریندن یوغرولان بیر ائنئرژی سببی ایله حرکت و رقص حالیندا اولمالاری، یالنیز حسین جاویدین گؤروشو دئگیل، هم ده علمین ایثپات ائتدیگی بیر گئرچکلیکدیر. 

 آنجاق اینسانلاردا و میللتلرده جانسیزلاردان فرقلی اولاراق رقصین اولوشوموندا تفککورون، تخییولون، ایچگودولرین (غریزه لرین)، بوتون دویغولارین (ذؤوق، شهوت، سئوگی، آتالیق، آنالیق، ساواش، محبت، دوستلوق، خسته لیک، اوغورسوزلوق، ظفر، یئنیلگه (مغلوبیت)، یوکسلیس و...) قاتقیدا بولونماسی بیر گئرچکلیکدیر. 

 آذربایجان- تورک رقصلری تاریخ، مدنییت شعورونو ایچردیگیندن دولایی اولوسال کیملیک و میللی- تاریخی مئساژلارلا یوکوملودور. آذربایجان میللی رقصلرینده تورک دونیاسینین اینسانلیق و یوکسلیش ایدئآللاری بارینماقدادیر.

یاللی اویون هاواسی

(II)

 اوینایانین بیرینجیسی بیر کیشی وسونونجوسو بیر قادین اولدوغو اوچون هر قادینین ساغیندا بیر کیشی و سولوندا دا باشقا بیر کیشی دورور، اؤیله جه ده هر کیشینین ساغ طرفینده بیر قادین و سول طرفینده ایسه دیگر بیر قادین دورور. کیچیک بارماقلارلا بدنلرین تماسسی ساغلانیر.

 اویون باشلارکن هرکس موختلیف روح حاللاری ایله جمعه داخیل اولور. عینی حرکتلرله و آغیر مئلودی (آهنگ) ایله اؤنجه واحید روح حالینین، عینی دویوم، ذؤوق، ایدراک قابیلییتینین ساغلانماسینا تلاش ائدیلیر. کوللئکتیو ایشبیرلیگی و یاردیملاشما، دایانیشما اورتامیندا کؤتو دویغولارین تدریجن بدندن دفع اولونماسینا چالیشیلیر. بو اوزدن ده قادینلا کیشینین ال-اله وئرمَلرینه، فیزیکسَل تماسدا بولونمالارینا راغمن، هیچ بیر شهوت دویغوسو باش قالدیرمیر. هم بایاندا(خانیمدا) و هم ده بایدا(آقادا) باش قالدیران دویغو شهوت اؤته سی(فؤوقو) بیر موتلولوق و روح حالیدیر. تدریجن اینسان روحونون درین قاتلاریندا، ان درین قاتلاریندا بارینمیش اولان یوکسک اینسانی دَیَرلر اویانماغا باشلاییر، اینسا نین وحشی دویغولاری رام ائدیلیر، تربییه ائدیلر و دینامیک، آخیجی، یاراتقان ائنئرژیه چئوریلیر.

 رقص دسته سینین باشینی چکن بای بیر دایره چرچیوه سینده ایستیقامتی بلیرله ییر. اللر گؤیلره قالخیب ائندیکجه، گؤیلرین سونسوزلوغوندان ایشیق سئلی، اوینایان بایلارین و بایانلارین روحونا آخماغا باشلاییر. اینسانین بطنیندَکی قارانلیقلار یاریلیر، عاغلینداکی دویونلرآچیلیر، زکاسیندا دویوم (حیسس ائتمه) میقیاسی گئنیشله ییر.

 جیسمانی دویغولارین، بدَنسَل ایستکلرین باسقیسیندان، تمناسیندان سییریلیب، تانریسال (ایلاهی) و سماوی دویغولار مقامینا واریلیر. بدن روحون ایراده سینه تابع اولماغا باشلاییر. اویون داوام ائتدیکجه ایشتیراکچیلاردا کوللئکتیوه اویوم (همآهنگ) سورَجی (پروسئسی) باشلاییر. بوتون فردلرین ایچَریسینده بنزَر روح حاللاری اویانیر. ایکی آشامادان عیبارتدیر یاللی اویونو. بیرینجی مرحله ده فردین کوللئکتیوه (دسته یه)حیسساَ تسلیم اولماسی، کوللئکتیوله عینی احوال- روحییه نی پایلاشماسی باشلاییر. بوتون بیرئیلر(فردلر) اؤز قضورلاریندان آرینماغا اؤزَن (اعتینا) گؤستریب، فردی کیملیکلرینین فؤوقونه یوکسَلَرَک، یاردیملاشاراق بوتونجو(کل گرا)، کامیل کوللئکتیو بیر کیملیک اولوشدورماغا چالیشیرلار. فردلرین تلاشی حسابینا هرکسین ایچیندَکی تانریسال دویغولار اویانیر و اویانمیش بو دویغو دالغالاری کیچیک بارماقلارین تماسسی ایله بوتون گروپ اویه لرینه (üyə-عضو) کئچیر. حیسسی و روحی باخیمدان بیرئی دسته یه و جمع ایسه بیرئیه برابر اولور. دویغولار پایلاشیلیر. بو پایلاشما اوزوندَن عینی نؤوع دوشونمه، گؤرمه، دویما، ائشیتمه و دیگر ذؤوق آلما حاللاری اورتایا چیخیر. بیرئیجیلیکله (فردیتچیلیکله) توپلومساللیق (اجتیماعیلیک) اؤرنه یی(نمونه سی) گئرچَکلشیر. دویغولاری، اولوملو(مثبت) ائنئرژینی پایلاشما سورَجی بیتدیکدن سونرا رقصین ایکینجی مرحله سی باشلار.

 بیرینجی ائوره ده (مرحله ده) فرد اؤزکیملیگینی کوللئکتیولیکده (جمعیتچیلیکده) ایفاده ائدیردیسه، ایکینجی ائوره ده کوللئکتیولیک فردده و فردیلیکده ایفاده اولونور. کیچیک بارماقلا تماسدا اولان ووجودلارین تماسسی کَسیلیر. آرتیق تماسسا گَرَک یوخ. ووجودلاردا اولان اولوملو دویغولار بیربیرینه ساریلمیشدیر. دویغولارین بیربیرینه گیرَرَک بوتونلشمه سی اوزوندَن هرکس موتلودور، هیجانلیدیر، ائنئرژیلیدیر، گوجلودور. 

 اویونون ریتمی دَییشیر و مئلودی سورعتله نیر. سورعتله داوام ائدن مئلودینین ریتمینه اویغون اولاراق، هم بایان و هم ده بای؛ هر فرد کوللئکتیوین دویغولارینی تک باشینا ایفاده ائتمه لیدیر. نؤوبَت ایله هر فرد دایره نین اورتاسینا گلیب و سیستئملی، دوزه نلی شکیلده جمعدن آلدیغی موتلولوغو، تانریسال دویغولاری، قوووتلی و ماهیرانه حرکتلری ایله گؤستَریب، کوللئکتیوی، کوللئکتیودن آلدیگی معنوییاتی، دَیَرلری اؤز فردی حرکت و داورانیشلاریندا تمثیل ائدیب، یئرینه دؤنمه لیدیر. بو حرکت دسته نین باشینی چَکَن ایلک کیشیدَن باشلامیش، دسته نین سونو اولان بایانا قَدَر داوام ائدَر و هرکس اؤزونه اؤزگو (مخصوص) طرزده، اؤز ووجودوندا جمعدن بیریکن (توپلاشان) روح حالینی ایفاده ائدَرَک، جمعی تمثیل ائدَر. بؤیله جه یاللی، موتلو و دادلی بیر سونلوقلا بیتمیش اولور. 

 یاللی اویون هاواسی، ان چوخ زورنا ایله چالینیر. قاپالی موحیطده دئگیل، آچیق موحیطده ایجرا ائدیلیر. بو اوزدَن ده اوینایانلارین ایچ دونیالاری قاپالیلیقدان آچیقلیغا، گئنیشلیگه دوغرو بیر یؤنَلیشه کئچَر. ذاتَن قاپالی سیستئملر اؤز دَیَرلرینی دیش دونیا ایله پایلاشا بیلمزلر و چؤکَرلر. زورنانین گوجلو هایقیریشلاری (فریادلاری) داغلاردا، دَرَلرده عکس اولور. اینعکاس اولورکَن ده داغلارین، دَرَلرین، تپه لرین سیرلرینی رقص ائدنلرین روحونا گئتیریر. بو سببدن ده اوینایانلار هم ده دوغانین(طبیعتین) سیرلی روحو ایله ایله تیشیم (ایرتیباط) قورموش اولورلار. زورنانین سَسیندَکی گوج، رقص ائدنلری، ساده جه گوجلو قیلماز، هم ده روحلارینین دَرین و قارانلیق قاتلارینداکی اوزاقلیقلاری دا آیدینلاتمیش و یاخینلاشدیرمیش اولور. اینسان داریسقاللیقدان قورتولور، دار باطینیلیکدن آزاد اولور و اؤز ایچیندَکی سونسوزلوقلارا، گئنیشلیگه قوووشور.

 یاللی رقصینین بیرینجی حیصسه سینین هدفی موتلولوغا یوکسلیش و کوللئکتیو شکیلده خوشبختلیگی یاخالاماقدیر. ایکینجی حیصصه سی ایسه الده ائدیلمیش و پایلاشیلمیش خوشبختلیگی هرکسین فرد اولاراق، ایستعدادینا اویغون شکیلده اؤز فردییَتینده، فردی کیملیگینده اؤزدئشلَشدیرمَکدَن عیبارتدیر. یاللی اویون هاواسی، تورکلوگون فاتئحلیک روحونون جیلوَله نیشی و رقص شکلینده اورتایا چیخیشیدیر.    2003- آنکارا